عناصر ويژه سبكى ادبيات انقلاب
همانگونه كه با ظهور انقلاب اسلامى، ملت ما در تمامى شئون زندگى خود، با بازگشت به خويشتن خويش، به سوى سرچشمه زلال فرهنگ اسلامى روى آوردند، شاعرى هم كه برخاسته از درون جامعه بوده است، بنا به مقتضيات انقلاب، اشعارش را متحول ساخت. ارزش‏ها و معيارهاى گذشته، با جايگزين شدن ارزش‏هاى اصيل اسلامى، يا به طور كلى متروك گرديد و يا مفاهيم تازه‏اى به خود گرفت. با شروع جنگ تحميلى و پديد آمدن انگيزه‏هاى جديد، جهشى بزرگ در ادبيات فارسى بوجود آمد.
«تأثيرپذيرى شاعران از معارف و فرهنگ اسلامى، نمود صبغه‏ها و جلوه‏هاى اسلامى و مذهبى در عناصر و واژگان شعرى به حدى است كه بايد گفت: دوره انقلاب از اين حيث يكى از بارورترين و غنى‏ترين دوره‏هاى شعرى است.»(2)
بارزترين ويژگى‏هاى سبك شعر انقلاب اسلامى از لحاظ طرز سخن و اداى مقصود به قرار ذيل است:(3)
1ـ تمامى قالب‏هاى شعرى گذشتگان مورد توجه شاعران انقلاب اسلامى است و با استفاده از تجربيات يك هزار و صد و چند ساله ادب فارسى، سعى گويندگان بر اين است كه همه زيبايى‏ها را چه از جهت قالب و چه از جهت محتوا در يك جا جمع كنند.
2ـ شعر نو و كهن هر دو وجود دارد و هيچ گروهى بى‏دليل و از روى تعصب بر شعر كهن يا نو ـ به صرف آن كه خودش يكى از آن دو را ترجيح مى‏دهد ـ نمى‏تازد.
3ـ شاعر در صورت لزوم مديحه سرايى مى‏كند، ولى نه براى خود شخص ممدوح، بلكه به سبب روح اسلام و عقيده و شخصيت والاى كسى كه مورد مدح او قرار مى‏گيرد. به همين سبب، موسوى گرمارودى خطاب به حضرت امام مى‏سرايد:
گر نبودى رهبر دينم خدا داند هرگز
لب نمى‏كردم مديحت را به عمر خويش تر
اينك اما چون مرا در دين و آيين رهبرى
مدح مى‏گويم تو را و خود بدانم مفتخر
مى‏ستايم تا ستايم با تو دين خويش را
تا بدان يابم به روز حشر از آتش مفر
در تو من قرآن و حق را مى‏ستايم نى تو را
و اندر آن از حد قرآنى نرفتم راست تر
4ـ شاعر نيز مانند بيشتر مردم، يك بسيجى است كه در سنگر سخن، خود را در حال جهاد احساس مى‏كند. اگر چه گاه و بيگاه تفنگ به دست مى‏گيرد، تا در كنار ديگر رزمندگان اسلام از حريم دين خدا پاسدارى كند، برّنده‏ترين سلاح او همان قلم و زبان است كه از نيام بركشيده بر دشمن دين و انقلاب مى‏تازد و چنين مى‏گويد:
منافق! گر تو پندارى بدين رفتار و اين شيوه
توانى راه سرخ انقلاب ما بگردانى
تو نتوانى، تو نتوانى، ره اين ملت پر خشم و جوشان را، كنى سدّ
تا مسير انقلابش را بگردانى،
كه اين نور فروزان، نيست از شمع و چراغى
يا ستاره، يا كه نور ماه،
خورشيد است و خورشيد است،
و تو خفاش شرمت باد كز خورشيد مى‏ترسى
5 ـ صلابت سخن و استوارى لفظ نيز يكى ديگر از محسنات شعر انقلاب است، بنابراين شاعران در به كار بردن قافيه‏ها بشدت سختگيرند و از تكرار آن بيزار، در عين حال سخن آنان روان است و سليس.
6ـ زبان شاعر و اصطلاحاتى كه بكار مى‏گيرد براى مردم مأنوس و آشناست و در عين حال عالى‏ترين مفاهيم فرهنگ اسلامى را در بر دارد.
7ـ شاعر از رواج واژه‏ها و اصطلاحاتى كه مهجور و دور از ذهن و يا نشانه لاابالى‏گرى غرب و موجب تكلف خود و ديگران است، به شدت دورى مى‏كند و مى‏كوشد كلام امروزش هم از جهت لفظ و هم از لحاظ معنى و محتوى بهتر از سخن ديروز او باشد.
8ـ شعر اين دوره، از لحاظ صناعات لفظى و معنوى بى‏نهايت غنى و پربار است، هم طرز سخن‏سرايى فردوسى و فرخى و عنصرى را داراست و هم شيوه كلام سعدى و مولوى و حافظ را دربرمى‏گيرد، به علاوه ظرافت و باريك‏انديشى و نازك‏خيالى صائب را به ياد مى‏آورد و سرشار از گونه‏هاى مختلف ايهام، تشبيه، تضاد، و مراعات النظير است، بى‏آنكه زياده‏روى يا تكلف و پيچيدگى در كار باشد.
ايهام:
پى يك غمزه اشراقى چشمت بزند
گرچه صد مرحله تحصيل اشارات كنند
(زكريا اخلاقى)
كاربرد كلمه اشارات از بار معنايى ايهامى برخوردار است، زيرا هم به اشارت‏هاى عرفانى و سلوك برمى‏گردد و هم به اشارات، كه نام كتاب بوعلى سيناست.
تشبيه
راوى بگو به كودك ما قصه‏اى درست
زان سروها كه بر لب جوى وفا شكست
قادر طهماسبى (فريد)
شكست سروهاى لب جوى وفا، تشبيهى است براى مردم.
سروها: مردم (مشبه)؛ شكست: شهيد شده، مجروح شده (مشبه به)؛ سبزى و راست قامتى: سرو قامتان جاودانه؛
تاريخ از جهت ايمان و اعتقاد به اسلام و انقلاب (وجه شبه)؛ ادات تشبيه: مثل، مانند، چون و... كه حذف شده است.
تضاد و مراعات النظير:
اختر روشنى بخش شب‏هاى اندوه و ظلمت
شوق بيدارى آفتاب از سراپرده خواب
(سلمان هراتى)
بين كلمات شوق و اندوه، بيدارى و خواب، تضاد به‏كار رفته است.
بين كلمات اختر، روشنى و آفتاب، مراعات النظير به‏كار رفته است.
9ـ قصيده به وسيله افرادى نظير «حميد» و «اوستا» و «جذبه» و ديگر شاعران شور و حالى خاص يافته است و از نظر تعداد ابيات، قصايد بلندى (نظير سروده‏هاى محمد على مردانى) كه بى‏سابقه مى‏باشد، ساخته شده است.
10ـ اقتباس از قرآن نيز، چون مزين به آيات الهى است، از عظمتى خاص برخوردار است. اينك نمونه‏اى از آن:
«رزمنده مسلمان، آن شير دشت و صحرا
بر كوه و رود و جلگه، بر صحن آب دريا
در هر شفق نويسد، تفسير سرخ گلگون
بر حرف حرف قولِ: «وَالْعادياتِ ضَبْحا»
در اوج آتش عشق، با قهر آتش خشم
فرياد آتشينش، درگير و دار غوغا
آتش زند به خيل دشمن زهر كرانه
ان سان كه گفته قرآن: «فَالْموريات قَدْحا»
11ـ رباعى فراوان است، ولى در آن، سخن از پوچى و بى‏اعتبارى دنيا و يا از مستى آب انگور نيست، بلكه سخن از جاودانگى و حيات و ثبت لحظات تاريخ است، اينك نمونه‏اى از آن:
«با هرچه دهان زخم در تن مى‏گفت
از راز عروج خويش با من مى‏گفت
آن روز لبان بسته چشمانش
با من سخن از چگونه رفتن مى‏گفت»
(قيصر امين پور)
12ـ غزل از محدوده شناخت شده خود مى‏گذرد و با حماسه در هم مى‏آميزد و از آن گذشته با ناشناخته‏اى فراتر از مرز انديشه همراه مى‏شود، لذا هم عاشقانه است، و هم عارفانه، هم حماسى، هم سياسى، هم اجتماعى و هم تعليمى.
اذان عشق به بام ستاره مى‏خواند
كسى كه سوره خون در شراره مى‏خواند
تو در كجاى جهانى، بزرگ بى‏آغاز
كه مير عشق تو را بهر چاره مى‏خواند
13ـ بيشتر شعراى اين طرز سخن، از تكبر و فخر فروشى بيزارند و براى خودسازى و صفاى بيشتر در تلاش. آنان بر اين عقيده‏اند كه كارشان در دستگاه عظيم آفرينش، براى هميشه ثبت و ضبط است.
14ـ زنان شاعره در انقلاب اسلامى با عشقى عميق به اسلام و انقلاب، سخن مى‏گويند،
مانند:
به خون گر كِشى خاك من دشمن من
بجوشد گل اندر گل از گلشن من
تنم گر بسوزى، به تيرم بدوزى
جدا سازى اى خصم، سر از تن من
(سپيده كاشانى)
15ـ در ادبيات انقلاب اسلامى، كلام جوانان از حكمت پيرانه برخوردار است. ترجيع بند زيباى زير از «افشين علاء» كه هنگام سرودن آن هنوز هجده بهار از عمرش نگذشته بود، به خوبى بيانگر آن است كه چه خوب حضرت امام(ره) را شناخته است.
«قطره و اقيانوس»
ديدنش فتنه‏ها به دل مى‏كرد
صورتش ماه را خجل مى‏كرد
گر كه مى‏ديد روى او بى‏شك
گل سرش را به زير گِل مى‏كرد
آفتابى كه در نگاهش بود
چشم خورشيد را كِسل مى‏كرد
گريه با خنده، اشك با فرياد
با نگاهش مرا دودل مى‏كرد
او چو خورشيد بود و من فانوس
حالت قطره بود و اقيانوس
16ـ شاعر وقتى از بزرگان دين ياد مى‏كند، حريم آنان را نگر مى‏دارد، لذا در مرثيه شعرى نمى‏سرايد كه با روح اسلام و عظمت مقام معصوم منافات داشته باشد، سخنى نمى‏گويد كه دون شأن رفيع آن بزرگان باشد و از بى‏كسى و ذلت حكايت كند، بلكه چيزى را مى‏گويد، كه بايد گفت و مرثيه را با حق گويى به صورت حماسه‏اى جاودانه در مى‏آرود. مانند اين شعر:
آنچه در سوگ تو اى پاك‏تر از پاك گذشت
نتوان گفت كه هر لحظه چه غمناك گذشت
چشم تاريخ در آن حادثه تلخ چه ديد
كه زمان، مويه كنان از گذر خاك گذشت
سر خورشيد بر آن نيزه خونين مى‏گفت:
كه چها بر سر آن پيكر صد چاك گذشت
جلوه روح خدا در افق خون تو ديد
آن كه با پاى دل از قله ادراك گذشت
مرگ، هرگز به حريم حرمت راه نيافت
هر كجا ديد نشانى ز تو چالاك گذشت
17ـ شاعر، روح انقلاب را به خوبى درك كرده است و مى‏داند چرا در مقابل تجاوز بايد پايدارى كرد و حيات واقعى را چه پايگاهى است، لذا مى‏گويد:
بيار مركب بى‏زين و جوشن بى‏پشت
كه مرد نيست كه از كارزار برگردد
ازين مدافعه بى‏فتح برنمى‏گرديم
اگرچه مركب ما بى‏سوار برگردد
(فريد اصفهانى)
18ـ اگر حافظ با مأنوس بودن با قرآن و نماز شب، سخنش تلفيقى است از كلام سعدى و مولوى، و ناشناخته‏اى از ظرافت‏هاى دنياى ادب، شاعران سحرخيز و شب‏زنده‏دار سلاح به دست انقلاب اسلامى نيز، همان راه را مى‏پيمايند.
19ـ در شعر انقلاب اسلامى، حماسه، جايگاه خود را داراست، با اين تفاوت كه در اينجا؛ از كاه، كوهى ساخته نمى‏شود بلكه؛ سخن شاعر تجسم واقعيتى است كه كلام و قلم از بيان آن عاجز است و اين حقيقت تاريخى نه سينه به سينه به او رسيده و نه ساخته و پرداخته خيال اوست، بلكه از واقعيتى سخن به ميان مى‏آورد كه در زمان حيات وى اتفاق افتاده و احتمالاً به چشم خويش شاهد آن بوده است و آنچه مى‏گويد، از ژرفاى درونش برخاسته است.
20ـ شاعر براى گروهى خاص و به منظور دست يافتن به ديگدان نقره و ظروف طلا شعر نمى‏گويد، چرا كه چنين اهداف ناچيزى، از همتى ناچيز ناشى مى‏شود. شاعر از چيزى سخن مى‏گويد كه مردم زمانش شيفته آن هستند.از اين جهت، جامعه سحر بيان شاعر را در تجسم واقعيت‏هاى عينى زمان تحسين مى‏كند و چون بلنداى همت شاعر مافوق زمان و مكان است و به وسعت فرهنگ اسلامى كرانه ناپيداست، عظمت شعر او نيز چونان اسلام فراتر از مرز زمان و مكان است.
21ـ تنوع شعر نيز از ويژگى‏هاى ديگر اين سبك است و سروده‏هاى انقلابى گفته شده در تاريخ ادبيات ما نيز، بى‏سابقه است.
22ـ واژگان در سبك شعر انقلاب اسلامى، داراى مفاهيم معنوى و بار فرهنگى خاصى هستند كه از ژرفاى اسلام ناب محمدى ( صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم ) و تشيع سرخ علوى ( عليهاالسلام ) سرچشمه مى‏گيرد، همين طور است اصطلاحات و حتى استعاره‏ها و كنايه‏ها. به عنوان مثال:
«لحظه معراجتان آغاز شد تا باز شد
با سرانگشت شهادت پاى گردون تازتان
اين نشيمن كرده در بزم «مليك مقتدر»
بر شما باد مبارك مسند اعجازتان»
(حميد سبزوارى)
23ـ شاعر در سايه بيد و كنار گل و سبزه و مست از آب انگور و يا خمار افيون، به سرودن شعر نمى‏پردازد:
آنكه خود مست شراب است و خمار افيون
چه اثر در سخنش يافت تواند هشيار
بلكه زير رگبار آتش دشمن و در كنار پيكر زخمى يا بيجان همسنگران خويش شعر مى‏سرايد و تاريخ را ثبت مى‏كند، بنابراين هم فضاى شعر او فضايى متفاوت است، و هم سخنش تا اعماق روح آدمى اثر مى‏كند، زيرا «سخن كز دل برآيد، لاجرم بر دل نشيند»
24ـ در هيچ دوره‏اى از ادوار تاريخ ادبيات فارسى، جوانان مؤمن و متدين و خودساخته به اين اندازه به شعر روى نياورده‏اند، جالب توجه اين كه همه اين جوانان، طرفدار انقلاب و فدايى آن هستند و به دور از تنگ چشمى و حسادت، در فكر اصلاح خود و ديگرانند.
25ـ شاعران انقلاب اسلامى، براى خدا از نظام جمهورى اسلامى خويش دفاع مى‏كنند و زمامداران نيز مشوق صادق استعدادهايند. در طول تاريخ بشر، تا اين لحظه چنين پيوندى، صادقانه بين حكومت و شاعران وجود نداشته است و اين تعداد شعر خوانى‏ها و كنگره‏هاى ادبى را تاريخ جهان سراغ ندارد.
برگرفته از تبیان