شواهد و اسناد تاريخي نشان مي‌دهند كه مدت كوتاهي بعد از شهادت امام رضا(ع) وقف اموال به آستان قدس رضوي آغاز شد. و اداره امور اين بارگاه هم جريان پيدا كرده است. البته ذكر تاريخ دقيق اولين موقوفه و اسامي واقفين امكان‌پذير نيست، اما اسناد نشان مي‌دهند كه جريان وقف از قرن چهارم به بعد شتاب گرفته و بخصوص از دوران صفويه چه از نظر كمي و چه كيفي اوج گرفته است.
مجموعه موقوفات آستان قدس به 2 بخش اموال منقول و غيرمنقول تقسيم مي‌شود. اموال منقول شامل قرآنها، كتب خطي، جواهرات، اشياء نفيس، ظروف، پارچه‌ها، تابلوها و امثال آنها كه بيشتر در موزه‌ها و خزانه آستان قدس نگهداري مي‌شوند. اموال غيرمنقول شامل املاك، اراضي، كشتزارها، باغات، نهرها، ابنيه و عمارات هستند كه هر كدام طبق مقررات خاص خودشان اداره مي‌شوند. اسناد تمامي اين موقوفات در مخزن اسناد و كتب خطي آستان قدس رضوي به شيوه‌هاي علمي و شايسته‌اي نگهداري مي‌شوند. اين اسناد كه به شكلها و صورتهاي مختلف از جمله طومارهاي بلند هستند، طي قرنها و ساليان متمادي تهيه شده‌اند.
علي قليخان مشهور به عليشاه يا عادلشاه والي خراسان كه برادرزاده نادرشاه افشار بود، دستور داد تا از روي اسناد و دفاتر باقي‌مانده از زمان نادرشاه، تمامي موقوفات در طوماري ثبت و نگهداري شود، اين طومار كه به طومار عليشاهي معروف است شامل صورت موقوفات، موارد مصرف آنها و نام واقفين است.
اين طومار گذشته از اينكه فهرست موقوفات بود، به نوعي دستور و برنامه كار و يا به تعبير امروزي برنامه بودجه وقت آستان قدس رضوي به شمار مي‌رفت.
طومار معتبر ديگري به نام طومار عضدالملك وجود دارد كه در دوره ناصرالدين شاه قاجار ثبت و تنظيم شده و به مهر و امضاء عده‌اي از علماي اسلام هم رسيده است. 

تاريخچه موقوفات آستان قدس رضوي
ترديد نداريم كه موقوفات مربوط به آستان قدس رضوي بزرگترين موقوفه جهان است و در بين بقيه ملت‌ها و مذاهب چنين موسسه و بنياد فرهنگي و مذهبي با اين عظمت و گستردگي وجود ندارد. به درستي معلوم نيست كه تاريخچه وقف بر اين آستان به چه زماني بر مي‌گردد علتش هم اين است كه بسياري از مستندات و مدارك وقفي در طي قرن‌هاي متمادي، در جريان شورش‌ها، تجارت‌ها و حوادث مختلف از بين رفته است. به خصوص در زمان حمله و تهاجم اقوام ستيزه‌جويي مثل ازبكها، افغانها و تركمنان به مشهد مقدس و اماكن متبركه.
اما قديمي‌ترين سند تاريخي كه مي‌توان در اين زمينه نام برد مربوط به قرآن ابوالقاسم محمدبن كثير است. اين قرآن در ربيع الاول سال 393، وقف آستان مقدس رضوي شده و در حال حاضر در گنجينه قرآن آستان قدس نگهداري مي‌شود. اين نمونه نشان مي‌دهد كه در آن زمان حرم مطهر داراي رونق و شكلي از نظام اداري بوده است.
آنچه مشخص است بعد از شهادت امام رضا(ع) در ابتداي قرن سوم هجري و احداث بارگاه ايشان، موضوع نذر و وقف شروع شده و به تدريج رونق گرفته است. به طور كلي تاريخچه موقوفات آستان قدس را مي‌توان به 2 دوره مشخص تقسيم كرد:
1ـ دوران قبل از تشكيل سلسله صفوي: از اين دوره هيچ سند و مدركي از وقف اموال و املاك غيرمنقول بر آستانه مقدسه باقي نمانده است (اگرچه اكنون در موزه، اشياء عتيقه و قرآنهاي خطي وجود دارد كه قدمت وقف آنها به هزار سال بر مي‌گردد)، ولي موقوفات زيادي هم در حال حاضر وجود دارد كه در آن زمان وقف شده و وقف‌نامه‌هاي آنها در حوادث از بين رفته است. موقوفات غازان خان مغول يكي از اين نمونه‌هاست. او سه محل را در سال 699 هجري قمري وقف بر آستان قدس كرد كه دو محل آن از بين رفته و فقط رقبه فرهاد گرد نزديك فريمان مشهد از اين مجموعه باقي‌مانده است.
2ـ موقوفات دوران بعد از تشكيل سلسله صفوي: موقوفات اين دوره بيش از 40 درصد موقوفات آستان قدس را تشكيل مي‌دهد. كليه وقف‌نامه‌ها و مدارك ديگري كه در حال حاضر در مركز اسناد نگهداري مي‌شود، مربوط به اين دوره و بعد از آن، تا زمان حاضر است كه هم اكنون بيش از يك هزار سند و مدرك وقفي مي‌باشد.
اولين وقف‌نامه و قديمي‌ترين موقوفه‌اي كه مربوط به اين دوره است، موقوفه معروف به عتيقي است كه مرحوم عتيق علي ابن احمد طوسي كه از بازماندگان خواجه نصيرالدين طوسي و يكي از منشيان خوش نويس و خوش انشاي دربار شاه اسماعيل صفوي بود، در سال 931 هجري تعداد 21 رقبه بزرگ را شامل چند روستاي ششدانگي بزرگ و مزرعه معروف به كنه‌بيست را كه امروز تبديل به مركز بزرگ توليدي و دامداري شده است، وقف آستان قدس رضوي و مصارف مهمانسرا و دارالشفاء و روشنايي اماكن متبركه و اطعام زوار كرد.
موقوفات دوران صفوي، در دو فقره طومار موسوم به عليشاهي نوشته شده در سال 1160 و طومار معروف به عضدالملكي نوشته شده در سال 1274 با مشخصات كامل به ثبت رسيده است.
در طومار عليشاهي، براي اولين بار در زمان عادلشاه برادرزاده نادرشاه مشخصات تمامي موقوفات آستان قدس ثبت و ضبط شده است. عادلشاه فهرست تمامي زمينها و املاك موقوفه را به علاوه املاك مزروعي، باغها و مزارع ديگري كه خريداري كرد، در اين طومار ثبت كرد كه هم اكنون در كتابخانه و مركز اسناد آستان قدس رضوي نگهداري مي‌شود. در اين طومار مشخصات و نشاني موقوفات، همراه با حدود و اندازه درآمد و نوع هزينه و مصرف آنها ذكر شده است.
همچنين در اين طومار وظايف كارگزاران و مستخدمين آستان قدس همچون توليت، مستوفي، مشرف، ناظر، كليددار، مهردار، مدرس، سركشيك، خادم باشي، نائب الزياره، حافظ، خادم، صدر، خطيب، صاحب نسق، مؤذن، مامورين روشنايي، بخورسوز، عنبرسوز، مباشرين املاك، طبيب و جراح و پرستار و...همراه با مصارف و هزينه‌هاي جاري و حقوق و ساعات كار و نوع مسئوليت و يا به اصطلاح امروز، شرح وظايف هر يك تشريح شده است
طومار عضدالملكي هم كه يكي ديگر از مدارك جامع و كامل موقوفات امام رضا(ع) است، در زمان سيدمحمد حسين حسينعلي معروف به عضدالملك، از رجال معروف و كارآمد و متدين دوره ناصرالدين شاه، تنظيم شده كه طول آن 1/9 متر و عرض آن 44 سانتي‌متر است و 553 نفر از علماء و رجال و مسئولان آستان قدس و وزير دارائي وقت مستوفي الممالك و خود ناصرالدين شاه آن را تأييد و امضاء كرده‌اند. 

مصارف موقوفات آستان قدس رضوي
مصارف مهم موقوفات آستان قدس رضوي شامل اين موارد است:
1ـ تأمين و تعمير و مرمت بقعه‌ها، مساجد، حوزه‌هاي علميه و حسينيه‌ها و برگزاري مراسم عزاداري و سوگواري و اعياد و جشنهاي مذهبي
2ـ كمك به فقرا، بينوايان، دانش‌آموزان و مدارس شهري و اداره و نگهداري بعضي از بيمارستانها، حمامها، آب انبارها و...
3ـ تأمين مسكن ارزان قيمت براي مردم نيازمند و در اختيار گذاشتن زمينهاي وقفي با اجاره طويل المدت به مردم و همچنين اجاره دادن مغازه‌ها و كارگاهها با قيمت ارزان و...
4ـ كارآفريني براي تعداد زيادي از افراد كه در اماكن متبركه، تأسيسات بازرگاني و صنعتي و سازمانهاي اوقاف شهرها و بخشها و روستاهاي اسلامي به كار مشغول هستند.
5ـ انجام امور تبليغي و فرهنگي همچون مصارف كتابخانه‌ها و دانشگاه‌ها
6ـ مصارف مهمان‌سرا و اطعام
و...
حقيقت اين است كه تنها مرور بر مؤسسات و سازمان‌هاي فرهنگي، عمراني، خدماتي، كشاورزي، دام‌پروري و دامداري، صنعت و معدن و توليدي وابسته به آستان قدس، دورنمايي از عظمت اين اقدام خداپسندانه را براي ما روشن و آشكار مي‌سازد.
منبع: وقف و نقش آن در عدالت اجتماعي و تعديل اقتصادي